HARPUT- ELAZIĞ EZGİLERİNDE ŞİİRSEL YAPI

Bu sayıda tanınmış şair-yazar Tahir Abacı’nın 2013 yılında İkaros Yayıncılık’tan çıkardığı Harput/Elazığ Türküleri adlı değerli çalışmasının 145. -148.

BÖLGE 26.07.2021, 08:14 26.07.2021, 08:14
HARPUT- ELAZIĞ EZGİLERİNDE ŞİİRSEL YAPI

Bu sayıda tanınmış şair-yazar Tahir Abacı’nın 2013 yılında İkaros Yayıncılık’tan çıkardığı Harput/Elazığ Türküleri adlı değerli çalışmasının 145.-148. sayfalarında yer alan Harput- Elazığ Ezgilerinde Şiirsel Yapı bölümünden alıntılar var.

Tahir Abacı, annemin öğretmen arkadaşı Halide Abacı ile Malatya eski Baro başkanı Avukat Hayrettin Abacı’nın oğlu olup Malatyalıdır. Lise eğitiminin bir bölümünü Elazığ Lisesinde geçirmiş, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesini bitirmiş, yine İÜ İktisat Fakültesinde yüksek lisans yapmıştır.

Abacı’nın birçok kitabı bulunmakta olup, ciddi edebiyat dergilerinde çok sayıda şiir, öykü, araştırma, eleştirileri çıkmıştır. Müzik konusuyla da yakından ilgili olup, Elazığ müziği üzerine de daha önce yapılmamış araştırmalarda bulunmuş olup, ilk kez 2000 yılında basılan Harput/Elazığ Türküleri kitabı birçok akademisyenin kaynak aldığı, referans gösterdiği, kimilerinin de intihaller yaptığı başucu yapıta dönüşmüştür:

“Harput- Elazığ Ezgilerinde Şiirsel Yapı"

Harput-Elâzığ şarkı ve türküleri, ezgilerinden soyutlana­rak yalnız şiirsel yapılan yönünden ele alındığında, değişik dü­zeyde ayrıştırmalar yapılabilir. Yöre müziğinde hem Klasik Türk Müziği, hem de halk müziği öğeleri görüldüğünden, gele­neksel şiirimizin her iki dalından şiir örneklerine de rastlanmaktadır.

Harput-Elâzığ müziğine güfte oluşturan şiirlerin bir kısmı Divan şiiri, bir kısmı da halk şiiri örnekleridir. ‘Gazel’, ‘divan’ ve ‘tatvan’ adı verilen ezgisel biçimlere deyiş yapılan gazeller ile ‘müstezat’ denilen ezgisel biçime deyiş yapılan müstezatlar Divan şiiri örnekleridir. Halk şiiri örnekleri ise sa­yıca daha kabarıktır. Bunların çok azının şairi bellidir, büyük bir çoğunluğu anonim halk şiiri özelliğindedir.

Vezin yönünden şiirlerin ayrıştırılması da geniş ölçüde bu ayrıma bağlıdır. Divan şiirinin aruz veznini, halk şiirinin hece veznini temel aldığı bilinmektedir. Ancak halk şiirinde de, az da olsa aruz vezniyle yazılmış örnekler bulunmaktadır. Bu örnekler, daha çok özel ezgileriyle ayrıştırılmaktadır, çünkü şiirsel bi­çimleri gazel, murabba, müstezat ve benzeri biçimler olabilmektedir.

Nitekim Harput-Elâzığ müziğinde ‘divan’ adında bir makamla birlikte, makamla aynı adı taşıyan bir de ‘gazel’ okunmaktadır. Ancak, Harput ‘divan’ının deyişleri çoğunluk­la Divan şiirinin gazellerinden oluşmaktadır, halk şairlerince yazılmış aruzlu divanlardan değil. Buna karşılık ‘On kerre de­dim ki sevme dokuz yar’ ve ‘Bir şuh-i sitemkâr yine saldı beni derde’ gibi Harput türküleri, halk şiiri tarzında yazılmış aruz­lu örneklerdendir.

Harput-Elâzığ müziğindeki sözlü örneklerin şiirsel biçim yönünden ayrımları da aynı çerçeveye bağlıdır. Yöre müziğin­de başlıca şu şiirsel biçimlere rastlanmaktadır:

Divan şiiri örneklerinde:

Gazel (Gazel, divan ve tatvan deyişlerinde)

Müstezat: Bir uzun ve bir kısa dizeden oluşan bu Divan şiiri örneği, yörede aynı zamanda özel bir ezginin de adıdır. Da­ha doğrusu, yörede müstezat, kendine özgü bir besteyle okun­maktadır. Gerçi halk şiirinde de buna benzer bir aruzlu örnek, ‘ayaklı kalenderi’ biçimi vardır ancak yöredeki müstezat ezgi­sinin güftesi de gerçek müstezat kalıbı göstermektedir.

Halk şiiri örneklerinde:

Mani: Bunlar anonim halk şiirinin en tipik örnekleridir. En çok yedi, zaman zaman sekiz heceli dizelerden oluşurlar. Dize sayıları değişebilmekle birlikte en çok dörtlükler ya da üç dizeli ‘kesik mani’ler biçiminde görülürler. Manilerde, özellik­le kesik olanlarda cinas yaygındır ve kesik manilerde cinas oluşturan kelime, tekrarlanarak kesik dizenin yerini doldurur.

Harput-Elazığ yöresi müzik örneklerinde en çok benimsenen, en yaygın olan şiirsel biçim manidir. Hoyrat adı verilen uzun havaların tümünde okunan deyişler tam ya da kesik maniler­den oluştuğu gibi, ayrıca çok sayıda türkünün deyişleri de ma­nilerden oluşmaktadır. Sözgelimi Fikret Memişoğlu’nun derle­mesinde yer alan gazeller ve halk oyunları dışındaki 147 parça­dan tam 77 tanesi yedi heceli, 12 tanesi de sekiz heceli manileri deyiş yapmaktadır.

Koşma: Bu şiir biçimi, anonim halk şiirinden çok, saz şairlerinin şiirlerinde görülür. Harput-Elazığ müziğinde, ‘ma­ya’ ve ‘tecnis’ adlı uzun hava örnekleri dışında koşma biçimine çok az rastlanmaktadır. Maya ve tecniste ise çok sayıda koşma dörtlüğü deyiş olarak kullanılmaktadır.

Ancak, bu dörtlüklerin büyük bir çoğunluğunun şairi belli değildir, yani anonim olarak koşma dörtlüğü biçiminde ve daha çok da maya ya da tecnis deyişi olarak yakılmışlardır. Maya ve tecnisin, giriş ve ara ezgileri nedeniyle uzun oluşu yüzünden yalnızca bir dört­lük söylenmektedir.

Dolayısıyla dörtlükler bağımsızlık kazan­mıştır. Yani koşmadaki xaxa-bbba-ccca... biçiminde uzayan dörtlükler zinciri yerine aaab biçiminde tek bir dörtlük görülür. Kimi zaman bu dörtlük bir halk şairinin koşmasından kopmuş bir dörtlük de olabilmektedir. Mayada daha çok 4+4+3’lük, tecniste ise daha çok 6+5’lik koşma dörtlükleri görülmektedir.

Yö­rede, maya ve tecnisten başka ‘Pertek Türküsü’ ve ‘O Yârim Oturmuş Dokur Halı’ gibi bir-iki türküde daha koşma biçimi görülüyor. Bu türküler, yukarda belirttiğimiz kafiye düzenine uyan tam koşmalardır ve dörtlükler halinde değil, zincirleme okunur.

Türkü: Anonim halk şiirimizde oldukça serbest bir şiir biçimidir. Hece sayısından bentlerine kadar bütün özellikleri değişkendir. Harput-Elazığ yöresi örneklerinde de 8 heceliler­den başlayıp 15 heceliye kadar türküler görülmektedir. Ayrıca hem nakaratlı, hem nakaratsız türküler bulunduğu gibi, bent­lerin dize sayıları da 2’den 5’e kadar değişmektedir.

Harput-Elazığ yöresinde mani, koşma ve türkü dışında halk şiiri örnekleri seyrektir. Sözgelimi yörede ‘varsak’ diye bir makam bulunduğu halde ‘varsağı’ tipinde şiir pek görül­mez. Koşma, varsağı, semai gibi türler, daha çok saz şairlerin­de görülür. Oysa yörede anonim halk şiiri, dolayısıyla mani ve türkü daha yaygındır.

Görüldüğü gibi Harput-Elazığ türkülerinde dörtlük ağır­lık taşıyor. Dörtlüklerden oluşan nakaratlı-nakaratsız türkü­ler, toplam 147 türküden 85 tanesini oluşturmaktadır.

Özet olarak, Harput-Elazığ müziğinde en çok Divan şiiri­nin gazel ve müstezat türleriyle, anonim halk şiirinin mani ve türkü türleri yaygın biçimde kullanılmakta, yer yer de koşma­ya rastlanmaktadır. En çok dörtlüklerden oluşan örneklerle, bendi üç, nakaratı iki dizeli örnekler ağırlık taşımaktadır.”

banner3
Yorumlar (0)
-1
kapalı
Namaz Vakti 23 Ocak 2022
İmsak 06:04
Güneş 07:29
Öğle 12:40
İkindi 15:18
Akşam 17:41
Yatsı 19:01
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Trabzonspor 22 51
2. Konyaspor 21 42
3. Adana Demirspor 23 37
4. Fenerbahçe 23 37
5. Beşiktaş 23 36
6. Alanyaspor 22 35
7. Hatayspor 22 35
8. Başakşehir 22 34
9. Sivasspor 23 31
10. Kayserispor 22 31
11. Gaziantep FK 21 31
12. Karagümrük 23 30
13. Göztepe 23 27
14. Galatasaray 22 27
15. Giresunspor 22 26
16. Kasımpaşa 22 24
17. Antalyaspor 22 23
18. Rizespor 22 21
19. Altay 22 18
20. Ö.K Yeni Malatya 22 16
Takımlar O P
1. Ümraniye 21 45
2. Ankaragücü 21 45
3. Erzurumspor 20 38
4. İstanbulspor 21 36
5. Eyüpspor 20 36
6. Bandırmaspor 20 33
7. Samsunspor 20 33
8. Adanaspor 20 32
9. Manisa Futbol Kulübü 21 28
10. Tuzlaspor 20 27
11. Gençlerbirliği 21 26
12. Boluspor 19 24
13. Kocaelispor 21 24
14. Keçiörengücü 20 23
15. Menemen Belediyespor 21 23
16. Altınordu 21 22
17. Bursaspor 20 20
18. Denizlispor 21 19
19. Balıkesirspor 20 8
Takımlar O P
1. Manchester City 23 57
2. Liverpool 21 45
3. Chelsea 23 44
4. M. United 22 38
5. West Ham United 23 37
6. Tottenham 19 36
7. Arsenal 20 35
8. Wolverhampton Wanderers 21 34
9. Brighton 21 29
10. Aston Villa 21 26
11. Leicester City 19 25
12. Southampton 22 25
13. Crystal Palace 21 24
14. Brentford 23 23
15. Leeds United 21 22
16. Everton 20 19
17. Norwich City 22 16
18. Newcastle 21 15
19. Watford 20 14
20. Burnley 17 11
Takımlar O P
1. Real Madrid 21 49
2. Sevilla 22 46
3. Real Betis 22 40
4. Atletico Madrid 21 36
5. Real Sociedad 20 33
6. Villarreal 22 32
7. Barcelona 20 32
8. Rayo Vallecano 20 31
9. Valencia 22 29
10. Athletic Bilbao 21 28
11. Celta Vigo 22 27
12. Espanyol 22 27
13. Osasuna 21 25
14. Granada 21 24
15. Elche 21 22
16. Getafe 21 21
17. Mallorca 21 20
18. Cadiz 22 18
19. Deportivo Alaves 21 17
20. Levante 21 11