25.10.2021, 13:18

Fikir Günlüğü, "Osmanlı Paradigması"

Osmanlı imparatorluğu yükseliş ve gerileme devri yaşadıktan sonra yıkılmış mıdır?

Yoksa dönüşüm mü geçirmiştir?

Neden Osmanlı İmparatorları devleti ve toplumu değiştirme ihtiyacı hissettiler? 17.  yüzyıl ıslahat hareketleri neden gerçekleşti? Tanzimat neden ilan edildi? Ya 1. ve 2. Meşrutiyet? Yeniçerilerin tasfiyesi?

Bir kere 16. yüzyıldan itibaren gıda fiyatları sürekli artıyordu; çünkü Amerika ve kolonilerinden gelen gümüş Avrupa’da gümüş bolluğu yaratmıştı. Ayrıca temel ticaret rotaları değişmişti; İpek Yolunun önemi azalmıştı. Gümrük gelirleri çok azaldı. Bütün Akdeniz ülkelerinin ticaret gelirleri düştü.

Osmanlı’da büyük bir enflasyonist dönem başlar. Akdeniz’in yerini Atlantik’in alması Avrupa ülkelerinde Kapitalizmin başlamasına neden olurken, Osmanlı’da geriye, Orta Çağa doğru bir gidiş başladı.

Osmanlı’daki dönüşümün ardında yatan ekonomi budur.

Öte yandan Yeniçerilerin II. Osman’ı katletmesi, “dokunulmaz sultan” imajını da ortadan kaldırmıştır. Padişahın kendisine sadık yeni ordu oluşturma çabası da topyekûn modernleşme isteğini de peşinden sürükledi.

Devletin modern anlamda bürokratik devlete dönüştürülme isteğinin altında yatan siyasi etken de budur.

Bu bağlamda Edirne Vakası’nın da anılması gerekir:

Osmanlı kurumsal yapısı içindeki sert iktidar mücadeleleri sonucu II. Mustafa devlet yönetiminde söz sahibi olan Köprülüleri görevden almak istedi. Kendi hocası olan Şeyhülislam Feyzullah Efendi’yi söz sahibi yaptı. Ancak kayırma ve baskının ayyuka çıkmasıyla İstanbul halkıyla beraber sivil ve askeri devlet görevlileri de ayaklandı. Ulema da bundan vareste değildi.

II. Mustafa da babası IV. Mehmet gibi tahttan alaşağı edilmiştir. Yani ayaklanmayla koca imparator tasfiye edildi. Şeyhülislam Feyzullah Efendi katledildi. Köprülüler uzun mücadelelerle III. Ahmet’i tahta çıkardı. Padişahlığın başka ailelere verilmesi (hanedan değişikliği) tartışmaları oldu. Yani ayaklanmanın itici gücünün, yöneticinin halk tarafından seçilmesi isteği olduğunu göz ardı edemeyiz. İçten içe halkın katılımı aydın ve askerlerin öncülüğünde başlamıştı sayabiliriz.

Osmanlı Tarihi’nde bu ve benzeri olaylar istisna olmaktan uzaktır ve devletin dönüşümüne neden olan birçok başka örnek de verilerek uzatılabilir.

Bu tür olaylar hastalıklı bir görüşle “gerileme” olarak nitelenebilir. Ama doğrusu gelişen ve değişen dünyada artık eski üretim, bölüşüm ve yönetim ilişkilerinin geçerliğini kaybetmesidir. Artık oyun değişmiştir. Yeni kurallar gelmiştir ve toprağa ve fethe bağlı bir imparatorluğun eski yönetim sistemiyle idaresi mümkün değildir, dönüşüm gereklidir.

Dolayısıyla bu eski düzen içinde devletin kendini ıslah edemeyeceği açığa çıktı. Islahat yerini yenilik, eskinin yerini yeni aldı. Osmanlı devleti devrim değil, evrim geçirdi. Askeri bir imparatorluktan bürokratik bir devlete dönüştü. Mutlak monarşik bir rejimden bürokratik, parlamenter ve demokratik bir rejime geçti.

Devletin yıkılması görüşü de tıpkı gerileme görüşü gibi doğru değil, 1923 Cumhuriyet ilanı ile birlikte Osmanlı Hanedanlığı tasfiye edilerek demokratik bir rejime dönüşüm gerçekleşmiştir.

On altıncı yüzyılda başlayıp 17. yüzyılda ve daha sonra giderek somutlaşan ve keskinleşen dönüşümün en son noktası demokratik Cumhuriyetimizdir.

Osmanlı Devleti’nin yıkıldığı görüşü doğru değildir. Bu görüş geçerliğini yitirmiştir.

Yorumlar (0)
Yorum yapabilmek için lütfen üye girişi yapınız!
3
parçalı bulutlu
Günün Anketi Tümü
Metin Akpunar HD Karakoçan FK'da Başarılı Olur Mu?
Metin Akpunar HD Karakoçan FK'da Başarılı Olur Mu?
Namaz Vakti 05 Aralık 2021
İmsak 05:51
Güneş 07:19
Öğle 12:19
İkindi 14:47
Akşam 17:09
Yatsı 18:31
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Trabzonspor 15 39
2. Konyaspor 14 26
3. Hatayspor 14 26
4. Fenerbahçe 14 24
5. Alanyaspor 15 24
6. Galatasaray 15 23
7. Başakşehir 14 22
8. Karagümrük 14 22
9. Beşiktaş 15 21
10. Adana Demirspor 15 20
11. Sivasspor 15 19
12. Antalyaspor 14 18
13. Altay 15 18
14. Gaziantep FK 14 18
15. Giresunspor 14 16
16. Kayserispor 14 16
17. Öznur Kablo Yeni Malatya 14 13
18. Göztepe 14 11
19. Kasımpaşa 15 11
20. Rizespor 14 10
Takımlar O P
1. Erzurumspor 13 28
2. Ümraniye 13 27
3. Ankaragücü 14 27
4. Eyüpspor 14 27
5. Bandırmaspor 14 25
6. Tuzlaspor 13 21
7. İstanbulspor 14 20
8. Kocaelispor 13 20
9. Gençlerbirliği 14 20
10. Samsunspor 13 19
11. Adanaspor 15 19
12. Menemenspor 13 17
13. Boluspor 13 16
14. Denizlispor 13 15
15. Bursaspor 13 14
16. Manisa FK 14 14
17. Ankara Keçiörengücü 13 13
18. Altınordu 14 13
19. Balıkesirspor 13 7
Takımlar O P
1. Man City 15 35
2. Liverpool 15 34
3. Chelsea 15 33
4. West Ham 15 27
5. Arsenal 14 23
6. Tottenham 13 22
7. M. United 14 21
8. Wolverhampton 15 21
9. Brighton 15 20
10. Leicester City 14 19
11. Crystal Palace 14 16
12. Brentford 14 16
13. Aston Villa 14 16
14. Southampton 15 16
15. Everton 14 15
16. Leeds United 14 15
17. Watford 15 13
18. Burnley 14 10
19. Newcastle 15 10
20. Norwich City 14 10
Takımlar O P
1. Real Madrid 16 39
2. Sevilla 15 31
3. Real Betis 16 30
4. Atletico Madrid 15 29
5. Real Sociedad 16 29
6. Rayo Vallecano 15 24
7. Barcelona 15 23
8. Athletic Bilbao 15 20
9. Espanyol 15 20
10. Osasuna 15 20
11. Valencia 15 19
12. Mallorca 16 19
13. Villarreal 15 16
14. Celta de Vigo 15 16
15. Granada 15 15
16. Deportivo Alaves 15 14
17. Elche 15 12
18. Cádiz 15 12
19. Getafe 15 10
20. Levante 15 7